YAYINCILIK SÖZLÜĞÜ
Yayıncılık ve Kitap Terimleri Sözlüğü
Kitabınızı yayına hazırlarken karşılaşacağınız terimlerin sade, doğru ve tek cümlelik tanımları. Mizanpajdan bandrole, formadan telife kadar bilmeniz gereken her şey.
DOĞRUDAN CEVAP
Kitap yayıncılığında en sık kullanılan terimler; editörlük ve redaksiyon (metin düzeltme), mizanpaj (iç sayfa düzeni), forma (16 sayfalık baskı grubu), sırt (kapak kalınlığı), ISBN (13 haneli kitap kimliği), bandrol (telif güvenlik etiketi) ve telif ücreti (yazar payı) gibi kavramlardır. Bu sözlük, bu ve benzeri kavramları yazarların anlayacağı sadelikte tanımlar.
Editörlük ve Redaksiyon
Mizanpaj ve Tasarım
Baskı ve Cilt
Kâğıt
Yayın Hakları ve Kimlik
Dağıtım ve Satış
Kitabın Bölümleri
Editörlük ve Redaksiyon
Editörlük
Editörlük, bir metnin içerik, kurgu, dil ve anlatım açısından değerlendirilip yayına hazır hâle getirilmesi sürecidir.
Editör; bütünlük, akış, karakter ve bilgi tutarlılığı gibi büyük resme bakar. Redaksiyon ve tashihten daha kapsamlı, eserin niteliğini doğrudan etkileyen bir aşamadır.
Redaksiyon
Redaksiyon, metnin dil bilgisi, anlatım, üslup ve tutarlılık açısından cümle cümle düzeltilip iyileştirilmesidir.
Redaktör; devrik ve bozuk cümleleri düzeltir, tekrarları ayıklar, terim ve imla birliğini sağlar. Anlamı korurken metni akıcı ve doğru hâle getirir.
Tashih (Son Okuma)
Tashih, dizgi ve mizanpajdan sonra metindeki yazım, noktalama ve harf hatalarının düzeltildiği son okumadır.
Baskıdan hemen önce yapılır; amaç yeni bir düzenleme değil, sayfaya dökülmüş metinde kalan küçük hataları yakalamaktır. "Son okuma" olarak da anılır.
Mizanpaj ve Tasarım
Mizanpaj
Mizanpaj, kitabın iç sayfalarının; metin, başlık, sayfa numarası, kenar boşlukları ve görsellerle baskıya uygun biçimde düzenlenmesidir.
İyi bir mizanpaj okumayı kolaylaştırır ve sayfa sayısını, dolayısıyla sırt kalınlığı ile maliyeti etkiler. Genellikle InDesign gibi programlarla yapılır.
Dizgi
Dizgi, metnin seçilen yazı tipi (font), punto ve satır aralığıyla sayfalara aktarılması işlemidir.
Mizanpajın metinle ilgili temel adımıdır; okunabilirlik için font ve boşluk seçimleri burada belirlenir.
Künye
Künye, kitabın yayıncı, ISBN, baskı yılı, matbaa ve telif bilgilerini içeren, genellikle ilk sayfalarda yer alan bölümdür.
Yasal ve bibliyografik kimlik sayfasıdır; ISBN, sertifika numarası ve iletişim bilgileri burada bulunur.
CMYK
CMYK; baskıda kullanılan camgöbeği (Cyan), macenta (Magenta), sarı (Yellow) ve siyah (Key) dört renkten oluşan renk sistemidir.
Ekranlar RGB kullanırken matbaa CMYK ile basar. Baskı dosyaları CMYK hazırlanmazsa renkler ekrandakinden farklı çıkabilir.
Çözünürlük (DPI)
DPI (inç başına nokta), baskı görsellerinin yoğunluğudur; kaliteli kitap baskısı için görsellerin genellikle 300 DPI olması istenir.
İnternet için hazırlanmış 72 DPI görseller baskıda bulanık çıkar. Kapak ve iç görseller gerçek boyutta 300 DPI olmalıdır.
Taşma Payı (Bleed)
Taşma payı, kesim sırasında beyaz kenar oluşmaması için tasarımın kesim çizgisinin dışına taşırıldığı alandır; genellikle her kenarda 3-5 mm’dir.
Kenara kadar giden renk ve görseller taşma payına uzatılır. Limera şablonlarında varsayılan taşma her kenarda 5 mm’dir.
Baskı ve Cilt
Forma
Forma, matbaada tek büyük yaprağa basılıp katlanan sayfa grubudur ve genellikle 16 sayfadan oluşur.
Kitap sayfalarının çoğunlukla 16’nın (bazen 8’in) katı olmasının nedeni budur; forma tamamlanmazsa boş sayfalar oluşabilir.
Sırt
Sırt, kitabın ön ve arka kapağını birleştiren kenarıdır; kalınlığı toplam sayfa sayısı ve kâğıt cinsine göre değişir.
Örneğin 200 sayfalık bir kitabın sırtı Enso 60 gr kâğıtla yaklaşık 13 mm olur. Sırt yazısı ve kapak ölçüsü bu değere göre ayarlanır.
Amerikan Cilt (Tutkallı)
Amerikan cilt, sayfaların sırttan tutkalla birleştirildiği, karton kapaklı ve en yaygın kullanılan ekonomik ciltleme yöntemidir.
Roman, öykü ve çoğu kitapta kullanılır. Üretimi hızlı ve uygun maliyetlidir; çok kalın kitaplarda iplik dikiş daha dayanıklıdır.
İplik Dikiş
İplik dikiş, formaların iplikle dikilerek birleştirildiği, tutkallı cilde göre daha dayanıklı ve uzun ömürlü ciltleme yöntemidir.
Kalın kitaplarda, sık kullanılan başvuru eserlerinde ve sert kapakta tercih edilir; maliyeti Amerikan cilde göre daha yüksektir.
Sert Kapak (Ciltli)
Sert kapak, mukavva üzerine kaplama yapılan dayanıklı kapak türüdür; ölçüsü karton kapaktan farklı, matbaanın özel şablonuyla hesaplanır.
Mukavga kalınlığı, sıvama dönüşleri ve forsa payı içerdiği için sırt ve açılım hesabı standart karton kapaktan ayrılır.
Selefon
Selefon, kapağın üzerine çekilen; onu çizilme ve neme karşı koruyan, mat ya da parlak görünüm veren ince filmdir.
Mat selefon şık ve leke tutmayan bir yüzey, parlak selefon canlı ve göz alıcı bir görünüm sağlar.
Kâğıt
Gramaj
Gramaj, kâğıdın metrekare başına ağırlığıdır (gr/m²); sayfa sayısıyla birlikte kitabın sırt kalınlığını ve maliyetini etkiler.
Yüksek gramaj daha kalın ve tok bir sayfa demektir. Ancak kâğıdın hacmi de önemlidir; aynı gramajdaki iki kâğıt farklı kalınlıkta olabilir.
1. Hamur Kâğıt
1. hamur, beyaz, opak ve tok bir iç kâğıt türüdür; akademik, resimli ve dayanıklı olması istenen kitaplarda tercih edilir.
70 ve 80 gr en yaygın seçenekleridir. Beyazlığı ve opaklığı yüksek olduğu için arka sayfanın görünmesini azaltır.
Kitap Kâğıdı (Hacimli/Enso)
Kitap kâğıdı, hafif ve hacimli, çoğunlukla krem tonlu bir iç kâğıttır; roman ve öykü gibi düz metin kitaplarında yaygın kullanılır.
Gözü yormayan krem tonu ve hafifliğiyle bilinir. Düşük gramajda bile iyi bir sırt kalınlığı verdiği için ekonomiktir.
Kuşe Kâğıt
Kuşe, yüzeyi kaplanmış, parlak veya mat, renkli baskıda canlı sonuç veren kâğıttır; kapak ve resimli sayfalarda kullanılır.
Fotoğraf ağırlıklı kitaplarda ve kapaklarda tercih edilir. Düz metin kitaplarının iç sayfaları için genellikle kullanılmaz.
Yayın Hakları ve Kimlik
ISBN
ISBN, bir kitabın belirli baskısını ve formatını tanımlayan, genellikle 978 veya 979 ile başlayan 13 haneli uluslararası standart kitap numarasıdır.
Basılı kitap, e-kitap ve sesli kitap ayrı ISBN gerektirir. Türkiye’de ISBN, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sistemi üzerinden alınır.
Bandrol
Bandrol, telif haklarını korumak için kitabın üzerine yapıştırılan resmî güvenlik etiketidir ve Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan alınır.
Yasal olarak satılan kitaplarda bulunması gerekir; korsan baskıyı önlemeye yardımcı olur. Başvuru genellikle yayıncı tarafından yapılır.
Telif Hakkı
Telif hakkı, bir eserin yazarına; eserini çoğaltma, yayma, işleme ve ondan yararlanma konusunda tanınan yasal haktır.
Eser oluşturulduğu anda doğar, ayrı bir tescil gerektirmez. Yazar bu hakların kullanımını sözleşmeyle bir yayıncıya devredebilir.
Telif Ücreti (Hakediş)
Telif ücreti, kitabın satışından yazara ödenen paydır; genellikle net gelir ya da satış fiyatı üzerinden belirlenen bir oranla hesaplanır.
Oran ve hesap yöntemi sözleşmeye göre değişir. Örneğin doğrudan dağıtım modelinde net kârın belirli bir yüzdesi yazara ayrılır.
Yayın Hakkı
Yayın hakkı, yazarın eserini basma ve yayma yetkisini bir yayıncıya devretmesidir; süresi, bölgesi ve kapsamı sözleşmeyle belirlenir.
Devir tam veya sınırlı olabilir. Sözleşmede süre, format (basılı/e-kitap), dil ve coğrafya gibi kapsamlar açıkça yazılmalıdır.
Barkod (EAN-13)
Kitap barkodu, ISBN’nin EAN-13 standardında çizgilere dönüştürülmüş, kasada ve dağıtımda optik okunan hâlidir.
Son hane, önceki 12 haneden hesaplanan kontrol basamağıdır. Barkodun çevresindeki beyaz "sessiz alan" korunmalıdır.
Dağıtım ve Satış
Dağıtım
Dağıtım, basılan kitabın kitapçılara, çevrim içi mağazalara ve okura ulaştırılma sürecidir.
Geniş dağıtım kitabın görünürlüğünü artırır. Doğrudan dağıtım modelinde kitap, sipariş geldikçe basılıp gönderilir.
Talebe Göre Baskı (POD)
Talebe göre baskı (POD), kitabın önceden stoklanmadan, sipariş geldikçe tek tek basılmasıdır ve stok ile peşin baskı maliyetini ortadan kaldırır.
Yazarın büyük bir baskı riski almasını önler. Birim maliyeti toplu baskıya göre yüksek olsa da stok, depo ve iade riski taşımaz.
Ön Sipariş
Ön sipariş, kitap henüz yayımlanmadan okurların satın alma talebini önceden verebilmesidir.
Lansman öncesi ilgi ölçmeye ve ilk günlerin satış ivmesini yükseltmeye yarar.
Kitabın Bölümleri
Ön Söz
Ön söz, kitabın başında; eserin amacını, kapsamını ve yazılış hikâyesini çoğunlukla yazarın kendi ağzından anlatan bölümdür.
Sunuş ya da giriş olarak da adlandırılabilir. Bazen esere katkısı olan başka bir kişi tarafından da yazılır (takdim).
İthaf
İthaf, yazarın kitabını bir kişiye, topluluğa ya da bir anıya adadığını belirten kısa nottur.
Genellikle kitabın ilk sayfalarında, tek başına ve kısa bir cümle olarak yer alır.
Dipnot
Dipnot, sayfanın altında yer alan; metindeki bir bilgiye açıklama getiren ya da kaynağını gösteren nottur.
Akademik kitaplarda kaynak göstermek, edebî eserlerde ek açıklama yapmak için kullanılır. Kitap sonuna toplananına "son not" denir.
Kaynakça (Bibliyografya)
Kaynakça, eserde yararlanılan kitap, makale ve belgelerin belirli bir düzenle listelendiği bölümdür.
Genellikle kitabın sonunda yer alır ve eserin güvenilirliğini gösterir. Akademik çalışmalarda zorunludur.
Terimleri öğrendiniz; şimdi kitabınızı hesaplayın
Sırt kalınlığı, kapak ölçüsü, ISBN barkodu ve kitap maliyetini ücretsiz araçlarla saniyeler içinde hesaplayın; ya da dosyanızı değerlendirmeye gönderin.
Güncelleme: 23 Temmuz 2026 · İçerik kontrolü: Limera Yayınları Editör Ekibi